Araştırma Servisi/Haftalık Engizisyon Katolik Kilisesi‘nin doktrinel birliği koruma ve sapkınlık (heresy) olarak tanımladığı düşünce ve eylemleri bastırma amacıyla geliştirdiği bir yargı sistemidir. Bu sistemin Avrupa’da güç kazanması, teokratik otoritenin sivil hukukla birleştiği karmaşık bir sürecin sonucuydu. Engizisyonun kuruluşu, yalnızca dini bir ihtiyaçtan değil, aynı zamanda 12. ve 13. yüzyıl Avrupa’sının değişen siyasi ve sosyal dokusundan kaynaklandı.
Günümüzde giderek otoriterleşen rejimlere hala ilham verdiği anlaşılan engizisyon kurumunun yükselişini, egemenlik kurma yöntemlerini, karşılaştığı yoğun direnişi, yüzyıllar boyunca işlenen kurumsal suçlarını hatırlayalım ve kurumun modern totaliter rejimlerle olan yapısal benzerliklerine bir göz atalım.
Engizisyon Gökten Zembille İnmedi
Engizisyonun kurumsal bir güç olarak ortaya çıkışı, 12. yüzyılın sonlarında piskoposluk denetimindeki yerel soruşturmalarla başlamış ve 13. yüzyılda papsal bir kuruma dönüşerek doruğa ulaşmıştı.
1184 yılında Papa Lucius III tarafından yayınlanan Ad abolendam genelgesi24, sapkınlıkla mücadeleyi yerel piskoposların asli görevi haline getirerek bu sürecin hukuki temelini atmıştı.1 Bu dönemde “Episkopal Engizisyon” (piskoposluk engizisyonu) olarak adlandırılan yapı, piskoposların yılda en az iki kez kendi piskoposluk bölgelerini ziyaret ederek heretikleri aramasını şart koşuyordu.2
Ancak bu yerel yapı, piskoposların sınırlı kaynakları ve yerel siyasi bağları nedeniyle her zaman etkili olamıyordu.3 Güç dengesinin asıl değişimi, 1227 yılında Papa IX. Gregorius’un sapkınlıkla mücadele yetkisini piskoposlardan alıp doğrudan papsal delegelere devretmesiyle gerçekleşti. Bu yeni yapı, papsal otoriteye doğrudan bağlı, yerel kaygılardan azade ve eğitimli keşişlerden (özellikle Dominikan ve Fransisken tarikatları) oluşan bir memurlar sınıfı yarattı.3 1231 ve 1233 yıllarında yayınlanan papsal fermanlar, bu müfettişlere (inquisitors) geniş yetkiler tanıyarak kurumun merkezi bir otorite haline gelmesini sağladı.4
Engizisyonun egemenlik kurmasındaki en radikal adım, 1252 yılında Papa IV. Innocentius’un Ad extirpanda fermanıyla atıldı. Bu belge, sorgulama sırasında itiraf almak için işkencenin sınırlı kullanımına izin vererek kilise yargısını sivil mahkemelerin sert yöntemleriyle entegre etti.2 Bu noktadan itibaren Engizisyon, yalnızca ruhani bir mahkeme değil, aynı zamanda fiziksel güç kullanma yetkisine sahip bir devlet aygıtı karakteri kazandı.
İktidarlar, Engizisyon’la Mala Çökmeyi Çok Sevdi
Engizisyonun Avrupa’da mutlak bir egemenlik kurması, “penal accountancy” (cezai muhasebe) olarak adlandırılan gelişmiş bir idari ve mali sistem sayesinde mümkün oldu.6 Bu sistem, suçluların mülklerine el konulması (confiscation) yoluyla kurumun kendi kendini finanse etmesini sağlarken, bu durum engizisyonun sivil iktidarlar için de cazip bir iş ortağı haline gelmesine yol açtı.3
Gizli Tanıklar, Asılsız İhbarlar ve Savunma Hakkının Gaspı
Engizisyon, suçlamaya dayalı klasik Roma hukuku sistemini (accusatio) terk ederek, yargıcın bizzat soruşturma başlattığı (inquisitio) bir modele geçti.2 Bu modelde, sanığın aleyhindeki tanıkların kimliğini bilme hakkı yoktu; bu da asılsız ihbarları ve kişisel intikamları kolaylaştıran bir ortam yarattı.3 Savunma avukatlarının “heretikleri koruma” suçlamasıyla karşı karşıya kalma korkusu, sanıkların hukuki temsilden mahrum kalmasına neden oldu.3
Siyasi İşbirliği ve Devlet Aygıtına Dönüşüm
Özellikle İspanya’da Engizisyon, monarşinin mutlak otoritesini kurmak için bir araç olarak kullanıldı. Katolik Krallar Ferdinand ve Isabella, 1478’de papalıktan aldıkları izinle Engizisyonu doğrudan kraliyet denetimine soktular.8 Ferdinand, Papalık üzerinde askeri baskı kurarak (Roma’yı Osmanlı tehdidine karşı koruma kozunu kullanarak) engizisyoncuları atama yetkisini kalıcı olarak monarşiye bağladı. Bu, Engizisyonu kilise hiyerarşisinden bağımsız, doğrudan devlete hizmet eden bir güvenlik kurumuna dönüştürdü.
Aslında Kimse Kuzu Kuzu Boyun Eğmedi…
Engizisyonun yükselişi, Avrupa genelinde büyük bir korku yaratsa da bu süreç sessizce kabullenilmedi. İtirazlar; yaygın biçimde halk isyanları, siyasi engellemeler ve entelektüel eleştiriler olarak gelişti.
Halkın Direnişi…
- Şiddetli Karşılıklar: Almanya’nın ilk engizisyoncusu olan Conrad von Marburg, 1233’te aşırı sertliği nedeniyle öldürüldü.10 Benzer şekilde, 1208’de papsal elçi Peter of Castelnau’nun suikasta kurban gitmesi, Güney Fransa’daki Kathar direnişinin sembolü oldu.8
- Siyasi Engellemeler: Fransa’da “Gallikan” gelenekler çerçevesinde kraliyet mahkemeleri papsal engizisyonun yetkilerini sık sık sınırlandırdı.12 İspanya’da Aragon Krallığı, Kastilya merkezli engizisyonun yerel yasalarını (fueros) ihlal etmesine karşı direnmiş, 1485’te Saragossa’da bir engizisyoncunun (Pedro de Arbues) suikasta uğraması bu gerilimi zirveye taşımıştı.
- Comuneros İsyanı: 1520-1521 yıllarında İspanya’da patlak veren Comuneros İsyanı, engizisyonun reforme edilmesini ve savunma haklarının artırılmasını talep eden siyasi bir başkaldırı niteliği taşıyordu.
Aydınlanmanın Zaferi
Engizisyonun son bulması hem toplumsal hem de entelektüel bir dönüşümün sonucu olarak ortaya çıktı:
- Aydınlanma ve Liberalizm: yüzyılda laiklik ve bireysel özgürlük fikirlerinin yükselişi, Engizisyonun meşruiyetini temelinden sarstı. Erasmus ve Thomas More gibi hümanistlerle başlayan süreç, 19. yüzyılda parlamentarizm ve halk egemenliği fikirleriyle birleşti.
- Siyasi Reformlar ve Napolyon Etkisi: 1808’de Joseph Bonaparte, Napolyon işgali sırasında Engizisyonu ilk kez lağvetti. Her ne kadar kurum 1814’te VII. Ferdinand tarafından geri getirilse de, 1820’deki “Liberal Üç Yıl” (Trienio Liberal) dönemi kurumu tekrar devre dışı bırakmayı başardı.
- Nihai Tasfiye (1834): 1826’da okul öğretmeni Cayetano Ripoll’un idamı büyük bir skandala yol açmış ve kurum üzerindeki kamuoyu baskısını artırmıştı. Son olarak 15 Temmuz 1834’te Kraliçe Maria Cristina, Engizisyonu tamamen ve kalıcı olarak kaldırdı.8
Engizisyonun Modern Akrabaları: Otoriter Rejimler
Engizisyon, bireysel vicdanı devlet/kurum kontrolüne alan ilk modern totaliter yapı olarak kabul edilebilir. Bu durum Engizisyon ile günümüz modern totaliter rejimlerini birbirlerine “derin akrabalık ilişkisiyle” bağlıyor.
1. Gizli İhbar ve Sosyal Sermayenin Tahribatı
Engizisyon, “merhamet dönemi” (grace period) boyunca insanları yakınlarını ihbar etmeye zorlayarak toplumsal güveni (sosyal sermaye) yok etmeyi hedeflemişti.
- Nazi Almanya’sındaki uygulamalar, Doğu Almanya’daki Stasi (Devlet Güvenlik Bakanlığı) ağının, komşuları ve aile üyelerini birbirini gözetlemeye ve ihbar etmeye teşvik etmesi, Engizisyonun “familiares” (lay işbirlikçiler) sisteminin dijital ve modern bir yansıması olarak yakın tarihe kazınan örnekleri oluşturdu.
- Kuzey Kore’de toplumun en küçük birimlerine kadar sızan, çocukların bile ebeveynlerinin sadakatini raporladığı gözetim sistemi, Engizisyonun “heretik davranışları izleme” protokolleriyle yapısal olarak özdeş sayılabilir.
2. Düşünce Kontrolü ve Sansür Mekanizmaları
Index Librorum Prohibitorum (Yasaklı Kitaplar Listesi), kilise doktrinine aykırı fikirlerin yayılmasını engellemeyi amaçlayan sistematik bir sansür aracıydı.15
- Modern otokrasilerde internet sansürü, “içerik moderasyonu” adı altında muhalif fikirlerin dijital olarak yok edilmesi ve devlet propagandasıyla desteklenen tek sesli bir medya ortamı yaratılması, bu rejimlerin Engizisyon mirasının takipçisi olduklarını ortaya koyuyor.
3. “Spin Dictators” ve İnanç Manipülasyonu
Eski usul diktatörler (Stalin, Hitler, Pinochet) kaba kuvvet kullanırken, yeni nesil otokratlar (spin dictators) şiddeti daha “cerrahi” kullanmayı tercih ediyor ve halkın inançlarını manipüle ederek rıza üretmeye çalışıyorlar.
- Engizisyon da sadece öldürmeyi değil, sanığı “ikna ederek” (reconciliation) kamuoyu önünde tövbe ettirmeyi ve sistemin doğruluğunu kanıtlamayı hedeflerdi.3
- Macaristan ve Rusya gibi ülkelerde anayasal değişikliklerin ve yasaların, demokratik bir görünüm altında iktidarı pekiştirmek için kullanılması (“Otokratik Legalizm), Engizisyonun karmaşık hukuki usullerini kendi mutlak otoritesini meşrulaştırmak için kullanmasına benziyor.
4. Kamuoyu Önünde Küçük Düşürme ve Damgalama
Engizisyonun “sarı haç” (yellow crosses) veya “sanbenito” kıyafetleri, bireyleri toplumdan dışlamak için kullanılan görsel damgalardı.2
- “Doxxing” (kişisel bilgilerin ifşası), dijital lincin teşvik edilmesi ve devlet medyasında muhaliflerin “hain” veya “ajan” olarak etiketlenmesi, modern sanbenito uygulamaları olarak değerlendirilebilir.
Avrupa’da Engizisyon Suçları
Engizisyon Ruhu Yaşıyor
Engizisyon, modern dünyada yerini laik hukuk sistemlerine bırakmış olsa da kurumsal şiddetin, sistematik gözetimin ve toplumsal kutuplaştırmanın prototipini oluşturdu.5 Modern otokratik rejimler, engizisyonun “tek hakikat” iddiasını ve bu hakikate uymayanları “hain/heretik” olarak tanımlama yöntemini dijital teknolojilerle güncelleyerek sürdürüyorlar.
Engizisyonun tarihsel süreci; hukukun teolojik veya ideolojik bir silah haline getirildiği durumlarda, adaletin değil, yalnızca iktidarın pekiştirildiğini gösteren tarihsel bir laboratuvar olarak belki de yeniden ve yeni sorgulamalarla mercek altına alınmalı…
Bu dosyanın oluşturulmasında Gemini, ChatGPT ve NoteBookLM den de destek alınmıştır.
Alıntılanan çalışmalar
- Historical revision of the Inquisition – Wikipedia
- Medieval Inquisition – Wikipedia
- Inquisition | Definition, History, & Facts | Britannica
- Papal Inquisition | History – EBSCO
- Inquisition – Wikipedia
- Penal accountancy and the Spanish Inquisition – ScienceDirect – DOI
- The Reconquista & Spanish Inquisition | Timeline & Causes – Lesson – Study.com
- Spanish Inquisition – Wikipedia
- Spanish Inquisition | Key Facts | Britannica
- Meet the Inquisitors – leaders of the Inquisition – The Templar Knight
- Inquisition – McClintock and Strong Biblical Cyclopedia
- Inquisition in France – Wikipedia
- The Huguenot Struggle for Recognition 1560–1598 – Liverpool University Press
- The Inquisitions of the Middle Ages – Part 2: Who were the Feared Inquisitors?
- Index Librorum Prohibitorum | Description, Roman Catholic, History, Authors, & Facts | Britannica
- Index of Forbidden Books | History, Works & Impact – Study.com
- Portuguese Inquisition – Wikipedia
- Timeline of the Spanish Inquisition | Britannica
- Goa Inquisition | Catholicism, India, Portugal, Conversion, & Colonialism | Britannica
- Roman Inquisition – Wikipedia
- Giordano Bruno – Wikipedia
- Galileo affair – Wikipedia
- French Wars of Religion – Wikipedia
- Haçlı Seferlerinde Kilise ve Papalığın Rolü – Özlem Benli, Y. Lisans Tezi, İÜ SBE
