20. yüzyılın başından günümüze uzanan süreçte Amerika Birleşik Devletleri, doğrudan askeri işgallerden örtülü istihbarat operasyonlarına, darbelerden ekonomik ve diplomatik baskılara kadar geniş bir müdahale repertuvarı geliştirdi. Gelin, “yeni yalan dünyaya” ve bu dünyanın kurucusu ABD’nin operasyonlar, darbeler, işgallerle dolu tarihine bakalım.
Demokrasi, özgürlük ve güvenlik söylemleriyle meşrulaştırılan müdahaleler, çoğu ülkede istikrar değil, uzun vadeli kaos, otoriterleşme ve toplumsal travma yarattı!
Bir Doktrinden Diğerine: Müdahalenin Evrimi
ABD dış politikası, yüzyıl boyunca isim değiştirdi ama özünü büyük ölçüde korudu. Monroe Doktrini’nin “arka bahçe” anlayışı, Soğuk Savaş’ta “komünizmle mücadele”ye, 11 Eylül sonrası “terörle savaş” paradigmasına, son yıllarda ise “büyük güç rekabeti” ve hibrit savaş stratejilerine evrildi.
Ortak payda ise sabit kaldı: stratejik kaynaklara erişim ya da doğrudan çökme, rakip güçlerin etkisini sınırlama ve dolar merkezli küresel düzenin korunması.
Amerika’nın Genişleme Siyaseti
Meksika Topraklarının İlhakı (1846–1848)
ABD, Meksika topraklarının yaklaşık yarısına tekabül eden California, Arizona, New Mexico, Nevada ve Utah’ı ilhak etti.
Küba, Porto Riko, Guam ve Filipinler’in ABD Kontrolüne Geçmesi (1898)
ABD ile İspanya arasında 1898’de başlayan savaş; İspanya’nın Amerika kıtasındaki kolonilerini yitirmesi, ABD’nin de Büyük Okyanus‘un batısında ve Latin Amerika‘da yeni bölgeler elde etmesiyle sonuçlandı. 10 Ağustos 1898’de imzalanan Paris anlaşmasıyla İspanya, Küba, Guam, Porto Riko ve Filipinler üzerindeki haklarından ABD lehine vazgeçti.
1900–1945: Muz Savaşları ve Açık İşgaller Dönemi
Şirketler, Deniz Piyadeleri ve Devlet İnşası
Yirminci yüzyılın ilk yarısı, ABD’nin özellikle Orta Amerika ve Karayipler’de ticari çıkarları askeri güçle koruduğu bir dönemdi. “Muz Savaşları” olarak anılan bu süreçte ABD Deniz Piyadeleri, doğrudan sahaya indi.
Panama Kanalı: Çökme Operasyonu (1903)
Panama’nın Kolombiya’dan kopuşu, halkların kendi kaderini tayin hakkı kadar, ABD’nin iki okyanusu bağlayan bir kanal ihtiyacının ürünüydü. Sonuç: yeni devlet, kanal egemenliğini Washington’a devretti.
Resmi Neden: Panama halkının Kolombiya boyunduruğundan kurtulma ve kendi kaderini tayin etme arzusu.
Gerçek Neden: ABD’nin iki okyanus arasında donanma hareketliliğini sağlayacak stratejik bir kanal inşa etme zorunluluğu. Kolombiya Senatosu’nun ABD’nin kanal şartlarını reddetmesi üzerine, Başkan Theodore Roosevelt Panama’daki ayrılıkçı hareketi askeri gemilerle desteklemiş ve yeni kurulan Panama devleti, kanal bölgesinin egemenliğini ABD’ye devretmişti. Bu operasyon, ABD’nin küresel bir deniz gücü olmasının önünü açtı.
Nikaragua 1909- 1933 Zelaya’nın Devrilmesi ve Ekonomik İşgal
ABD, milliyetçi Liberal Başkan José Santos Zelaya’yı devirmek için 1909’da başlayan muhafazakar isyanı destekledi ve ardından ülkeyi 1912’den 1933’e kadar fiilen işgal altında tuttu.
Gerçek Neden: Zelaya’nın ABD şirketlerine (özellikle maden ve meyve şirketleri) imtiyazları sınırlaması ve ABD tekeline alternatif olarak İngiltere veya Japonya ile ikinci bir kanal projesi görüşmesi üzerine Zelaya devrildi. ABD, “Dolar Diplomasisi” kapsamında Nikaragua gümrük gelirlerine el koyarak ABD bankalarının (Brown Brothers & Co.) alacaklarını tahsil etti.
Direniş ve Sonuç: İşgal, Augusto César Sandino liderliğindeki gerilla hareketini doğurdu. Sandino’nun direnişi, ABD’nin bölgedeki meşruiyetini sarstı, ancak ABD çekilirken geride Anastasio Somoza liderliğinde sadık bir Ulusal Muhafız gücü bıraktı. Somoza, Sandino’yu öldürterek on yıllar sürecek bir aile diktatörlüğü kurdu.
Honduras 1911: “Muz Cumhuriyeti”nin Prototipi
Muz baronu Sam Zemurray (Cuyamel Fruit Company), ABD hükümetinin zımni onayıyla paralı asker Lee Christmas liderliğinde bir darbe organize etti. Başkan Miguel Dávila darbeyle iktidardan uzaklaştırıldı.
Gerçek Neden: Dávila’nın ülkenin borçlarını yapılandırmak ve muz şirketlerini vergilendirmek istemesi. Zemurray, kendisine vergi muafiyeti sağlayacak olan Manuel Bonilla’yı darbe ile başa geçirmiştir. Bu olay, bir şirketin bir devleti doğrudan ele geçirip yönettiği “Muz Cumhuriyeti” kavramının literatüre girmesine neden olmuştur.
Haiti ve Dominik 1915-1934: Mali Kontrolden Askeri Yönetime
Haiti’nin altın rezervlerinin ABD bankalarına taşınmasıyla başlayan işgal (1915- 1934) zorla çalıştırma ve binlerce sivilin ölümüyle sonuçlandı.
ABD Deniz Piyadeleri, Haiti Merkez Bankası’ndaki 500.000 dolar değerindeki altın rezervini New York’taki National City Bank’a transfer ettikten sonra ülkeyi 19 yıl boyunca işgal etti.
Resmi Neden: Anarşiyi önlemek ve I. Dünya Savaşı sırasında Alman etkisinin Karayipler’e girmesini engellemek.
Gerçek Neden: Haiti’nin maliyesini kontrol altına alarak dış borçların ödenmesini sağlamak ve stratejik Mole-Saint Nicolas limanını güvenceye almak.
ABD güçleri, işgale direnen “Caco” isyancılarına karşı yürüttüğü operasyonlarda tahmini 2.000 ila 5.000 Haitiliyi katletti. Ayrıca, ABD’nin yol yapımı için uyguladığı zorunlu çalıştırma (angarya) sistemi nedeniyle binlerce sivil hayatını kaybetti.
ABD, Dominik Cumhuriyeti‘nde parlamentoyu feshederek 8 yıl sürecek bir askeri yönetim kurdu. Askeri yönetim sonrası kurulan düzen (1916- 1924) uzun soluklu diktatörlüklerin yolunu açtı.
Gerçek Neden: ABD yatırımlarının (şeker plantasyonları) korunması ve Avrupa güçlerinin borç tahsilatı bahanesiyle müdahalesinin önlenmesi (Roosevelt Doktrini).
Sonuç: ABD, ülkeden çekilirken geride Rafael Trujillo liderliğinde eğitilmiş bir askeri güç bıraktı. Trujillo, 1930’da iktidarı ele geçirerek Karayipler tarihinin en kanlı diktatörlüklerinden birini kurdu.
1946–1979: Soğuk Savaş ve Örtülü Operasyonlar
CIA Darbeleri Çağı
II. Dünya Savaşı sonrası ABD, Sovyetler Birliği’ni çevrelemek amacıyla stratejisini değiştirdi. Doğrudan işgallerin yerini, yeni kurulan Merkezi İstihbarat Teşkilatı (CIA) aracılığıyla yürütülen örtülü darbeler, suikastlar ve psikolojik harp teknikleri aldı. Bu dönemde “komünizmle mücadele” etiketi, her türlü milliyetçi veya bağımsızlıkçı hareketi ezmek için kullanıldı.
Yunanistan İç Savaşı 1947-1949
Olay: Truman Doktrini kapsamında ABD, Yunanistan İç Savaşı’nda komünist partizanlara karşı monarşist ve sağcı güçleri finanse etti ve askeri danışmanlarla yönetti.
Sonuç: Sol hareket ezildi, Türkiye ve Yunanistan NATO eksenine dahil edildi. Bu, Soğuk Savaş’ın ilk büyük vekalet savaşı olarak kabul edilir.
İran 1953: Bir Demokrasinin Tasfiyesi
Seçilmiş Başbakan Muhammed Musaddık’ın devrilmesi, petrolün millileştirilmesine verilen bir yanıttı. Darbe, İran’da otoriter bir rejimi güçlendirdi ve 1979 Devrimi’nin zeminini hazırladı.
Başbakan Muhammed Musaddık, CIA ve İngiliz MI6 istihbaratının ortak operasyonuyla devrildi. Musaddık devrildikten sonra ömür boyu ev hapsine mahkum edildi.
Resmi Neden: Musaddık’ın komünist Tudeh Partisi ile işbirliği yaparak İran’ı Sovyet eksenine kaydırma riski.
Gerçek Neden: Musaddık’ın, İngiliz kontrolündeki Anglo-Persian Oil Company’yi (bugünkü BP) millileştirerek İran petrolleri üzerindeki Batı hegemonyasına son vermesi.
Sonuç: Şah Rıza Pehlevi’nin yetkileri mutlaklaştırıldı. Şah’ın baskıcı yönetimi ve kurulan gizli polis teşkilatı (SAVAK) halkta büyük öfke yaratarak 1979 İslam Devrimi’nin temellerini attı. ABD, 1953 darbesiyle İran’da demokrasiyi yok ederken kendi uzun vadeli çıkarlarına da zarar verdi.
Guatemala 1954: Operasyon PBSUCCESS
27 Haziran 1954’te Guatemala Devlet Başkanı Jacobo Arbenz Guzman, ABD tarafından eğitilip finanse edilen paralı askerlerin düzenlediği darbeyle devrildi. Darbe, Amerikan şirketi United Fruit Corporation’ın (bugünkü Chiquita) çıkarlarını tehdit eden toprak reformunun ardından geldi. CIA, psikolojik harp ve paralı askerlerden oluşan küçük bir orduyu kullanarak, seçilmiş Başkan Jacobo Árbenz’i istifaya zorladı.
Resmi Neden: Árbenz’in komünist olduğu ve SSCB’nin arka bahçeye sızdığı iddiası.
Gerçek Neden: Árbenz’in “Kararname 900” ile başlattığı toprak reformu. Bu reform, ABD menşeli United Fruit Company’nin (UFC) işlenmeyen arazilerini kamulaştırarak köylülere dağıtmayı hedefliyordu. Dönemin ABD Dışişleri Bakanı John Foster Dulles ve CIA Direktörü Allen Dulles’ın UFC ile doğrudan ticari ve hukuki bağları bulunmaktaydı.
Darbe, 36 yıl sürecek kanlı bir iç savaşı tetikledi. ABD destekli askeri rejimler döneminde yaklaşık 200.000 Guatemala vatandaşı (çoğunluğu Maya yerlisi) katledildi veya kayboldu. BM Hakikat Komisyonu, bu olayları daha sonra “soykırım eylemleri” olarak tanımladı.
ABD, 2003 yılında CIA’nin darbedeki rolünü resmî tarihine dahil etti.
Küba 1961: Domuzlar Körfezi Çıkartması
CIA tarafından eğitilen 1.400 Castro karşıtı milis, 15–19 Nisan 1961’de Domuzlar Körfezi’ne çıkarma yaptı. Amaç, Fidel Castro rejimini devirmekti, ancak operasyon başarısız oldu.
Çatışmalarda yaklaşık 100 kişi hayatını kaybetti.
Vietnam (1963- 1973): Bataklık!
1963’te dahil olduğu savaş, ABD’nin en travmatik yenilgilerinden biri olarak tarihe geçti. Yaklaşık 60.000 ABD’li askerin hayatını kaybettiği tahmin edilen savaş, dünya genelinde anti-Amerikan siyaseti güçlendirirken, ülke içerisinde de büyük tepkilere neden oldu.
ABD Silahlı Kuvvetleri ve birlikte hareket ettiği Güney Kore ordusu, tecavüz, işkence ve sivillere yönelik katliamları da içeren çok sayıda savaş suçuna karıştı.
Brezilya 1964- 1985: ABD destekli darbe
1964 yılında Lyndon Johnson yönetimi “Kardeş Sam Operasyonu”nu başlatarak Brezilya kıyılarına bir deniz saldırı grubu gönderdi ve CIA ile koordinasyon halinde 31 Mart gecesinden itibaren Rio de Janeiro ve diğer büyük şehirleri ele geçiren Brezilya’daki darbe birliklerini desteklemek üzere askeri malzemeleri bir araya getirdi. O gece João Goulart devrildi ve 1985’e kadar sürecek diktatörlük dönemi başladı. Elbette Goulart döneminde bozulan ABD ile ilişkiler, artık komünizm tehlikesinden kurtulmuş Brezilya’nın diktatörlük döneminde can ciğer kuzu sarmasına dönecekti.
Endonezya: “Jakarta Metodu” ve 1965 Soykırımı
Olay: General Suharto liderliğindeki ordu, şaibeli bir darbe girişimini bahane ederek iktidarı ele geçirdi ve Endonezya Komünist Partisi (PKI) üyelerine yönelik sistematik bir imha kampanyası başlattı.
ABD Rolü: 2017’de gizliliği kaldırılan belgelere göre, ABD Büyükelçiliği, Endonezya ordusuna yaklaşık 5.000 PKI yöneticisinin isminin bulunduğu “ölüm listeleri” verdi. ABD, katliamlar sürerken orduya telsiz, silah ve nakit yardımı sağladı.
Uzaklaştırılan Lider: Sukarno (Bağlantısızlar Hareketi’nin kurucusu, fiilen etkisizleştirildi).
Bağımsız araştırmacılara ve CIA’in kendi raporlarına göre 500.000 ile 1.000.000 arasında sivil (komünistler, sendikacılar, etnik Çinliler) bıçaklanarak, kurşunlanarak veya nehirleri dolduracak şekilde katledildi.
Sonuç: Bu operasyon, “Jakarta Metodu” olarak adlandırıldı ve daha sonra Güney Amerika’daki sağcı rejimler için sol muhalefeti fiziksel olarak yok etme konusunda bir model teşkil etti.
Dominik Cumhuriyeti İşgali 1965: Komünist Tehlike Bahanesi
Devrik solcu lider Juan Bosch’u geri getirmek isteyen “Anayasacılar” ile askeri cunta arasındaki iç savaşa ABD, 42.000 askerle müdahale etti (Operasyon Power Pack). Böylece ABD, Dominik Cumhuriyeti’ni 1916’dan sonra ikinci kez işgal etmiş oldu.
Resmi Neden: ABD vatandaşlarının tahliyesi ve “İkinci bir Küba”nın önlenmesi.
Can Kayıpları: 3.000 – 6.000 arasında Dominikli (çoğu sivil) ve 47 ABD askeri öldü.
Sonuç: ABD, Juan Bosch’un dönüşünü engelledi ve Joaquín Balaguer’in hileli seçimlerle iktidara gelmesini sağladı.
Güney Amerika: Operasyon Condor (1970’ler)
ABD, Güney Amerika’daki sağcı diktatörlüklerin (Şili, Arjantin, Brezilya, Uruguay, Paraguay) istihbarat servisleri arasında koordinasyon sağlayarak, siyasi muhaliflerin sınır ötesinde takip edilmesini, kaçırılmasını ve öldürülmesini destekledi. Bu operasyon ağı kapsamında binlerce solcu aktivist ortadan kaldırıldı. ABD Başkanı Bill Clinton’un iktidarı döneminde, 2000 yılında yayınlanan belgeler, CIA’nın bu olaylardaki varlığını açık bir şekilde ortaya koydu.
Şili 1973: Sosyalist Allende Hükümetine Darbe!
Seçilmiş sosyalist Başkan Salvador Allende, General Augusto Pinochet liderliğindeki askeri darbeyle devrildi ve başkanlık sarayında hayatını kaybetti.
ABD Rolü: Başkan Nixon ve Ulusal Güvenlik Danışmanı Kissinger, Allende’nin seçilmesini engellemek için CIA’e “ekonomiyi çığlık attırma” (make the economy scream) emri verdi. CIA, kamyoncular grevini finanse etti, sağcı terör örgütlerini destekledi ve darbe koşullarını olgunlaştırdı.
Pinochet diktatörlüğü boyunca 3.000’den fazla kişi öldürüldü veya kaybedildi, on binlerce kişi işkence gördü.
Urugay 1973: Askeri Darbe!
Başkan Juan María Bordaberry 27 Haziran 1973’te Marksist gerilla örgütü Tupamaros’u ezme gerekçesiyle parlamentoyu feshetti ve 1985’e kadar sürecek askeri diktatörlük dönemini başlattı.
Arjantin 1930- 1983: Aynı Yüzyılda 7 Darbe!
1930, 1943, 1955, 1962, 1966, 1976, 1981! 20. yüzyıla sığdırdığı 7 darbede, Arjantin’de diktatörler değişti ama ABD ile iyi ve güçlü ilişkiler hiç zayıflamadı. 1976 darbesiyle gelen “Ulusal Yeniden Yapılanma Süreci” Arjantin’de binlerce demokrat, sol görüşlü, muhalif aydının kaybedildiği karanlık bir dönemi başlattı. “Kirli Savaş” olarak adlandırılan bu dönemde 22 ila 30 bin arasında insanın devlet eliyle katledildiği biliniyor.
1980–2000: Vekalet Savaşları ve “İnsani Müdahale”
Reagan Doktrini ile ABD, doğrudan savaşmak yerine yerel müttefikleri silahlandırdı. Nikaragua’da Kontralar, Afganistan’da Mücahitler bu yaklaşımın örnekleriydi.
Nikaragua: Kontra Savaşı (1981-1990)
ABD, Sandinista devrimini yıkmak için “Kontra” adı verilen paramiliter grupları CIA aracılığıyla silahlandırdı ve eğitti. Ayrıca Nikaragua limanlarını mayınladı. İç savaşta yaklaşık 30.000 Nikaragualı hayatını kaybetti.
Uluslararası Hukuk: Uluslararası Adalet Divanı (ICJ), 1986 tarihli kararında ABD’nin Nikaragua’ya karşı “yasadışı güç kullanımı” ve egemenlik ihlali suçlarını işlediğine hükmederek tazminat ödemesine karar verdi. ABD, kararı tanımadı ve tazminatı ödemeyi reddetti (2025 itibarıyla borç faizleriyle birlikte milyarlarca dolara ulaştı.)
El Salvador 1977-1992: ABD Destekli Ölüm Mangaları
1821’de İspanya’dan bağımsızlığını kazandığından beri El Salvador, acımasız rejimler ve şiddet olaylarıyla dolu çalkantılı bir tarihe sahip. 1930’lardan 1970’lere kadar El Salvador hükümetleri, büyük ölçüde ABD tarafından desteklenen diktatörlükten diktatörlüğe geçti.
1977’de iş başına gelen Diktatör Romero tarafından kurulan Ölüm Mangaları, El Salvador tarihinin en karanlık dönemini yaşattı. ABD tarafından desteklenen ve eğitilen Ölüm Mangaları, 1980–1992 arasında süren iç savaşta 72 bin kişinin ölümünden sorumlu tutuluyor.
Grenada İşgali: Operasyon Urgent Fury (1983)
Marksist lider Maurice Bishop’un öldürülmesi üzerine ABD adayı işgal etti.
Gerçek Neden: Reagan yönetiminin, Grenada’da Küba desteğiyle inşa edilen havaalanının Sovyet uçakları için kullanılacağından endişe etmesi.
Can Kayıpları: 19 ABD askeri, 45 Grenadalı asker, 24 sivil ve 24 Kübalı işçi öldü. Bir akıl hastanesinin ABD uçakları tarafından bombalanması sonucu 18 sivil hayatını kaybetti.
Uluslararası Tepki: BM Güvenlik Konseyi’nde işgali kınayan karar tasarısı 11’e 1 oyla kabul edildi ancak ABD tarafından veto edildi.
Panama 1989: Operasyon Just Cause
ABD, eski müttefiki ve CIA muhbiri Manuel Noriega’yı devirmek için 27.000 askerle Panama’yı işgal etti.
Gerçek Neden: Panama Kanalı’nın kontrolünün 2000 yılında Panama’ya devredilecek olması öncesinde, ABD kontrolünden çıkan Noriega’nın yerine uyumlu bir yönetim getirmek.
Can Kayıpları Tartışması: ABD ordusu 202 sivilin öldüğünü iddia ederken, bağımsız insan hakları örgütleri ve Katolik Kilisesi bu sayının 2.000 ile 4.000 arasında olduğunu belirtiyor. İşgal sırasında El Chorrillo mahallesi bombardımanla yerle bir edildi.
2001–2016: Terörle Savaş ve Rejim Değişikliği
11 Eylül saldırıları, ABD’ye küresel çapta askeri müdahale meşruiyeti sağladı. “Önleyici Savaş” doktrini ile Ortadoğu’nun haritası yeniden çizilmeye çalışıldı.
Afganistan 2001
20 yıl süren Afganistan işgali, trilyonlarca dolara ve on binlerce can kaybına rağmen Taliban’ın geri dönüşüyle sona erdi.
Olay: Taliban rejimini devirmek ve El-Kaide’yi yok etmek amacıyla başlatılan işgal 20 yıl sürdü.
Sonuç: ABD, 2 trilyon dolar harcamasına ve binlerce kayıp vermesine rağmen, 2021’de kaotik bir şekilde çekildi ve Taliban yeniden iktidarı ele geçirdi. Savaş boyunca on binlerce sivil hayatını kaybetti.
Irak 2003: Kitle İmha Silahı Yalanı
ABD, 2003’te bir yalan üzerine kurgulanan işgalin ardında paramparça bir ülke bıraktı.
Gerekçe: Kitle İmha Silahları (KİS) iddiası. Bu iddianın daha sonra istihbarat manipülasyonuna dayalı bir yalan olduğu ortaya çıktı.
Gerçek Neden: Enerji güvenliği, İsrail’in bölgesel güvenliği ve ABD hegemonyasının güç gösterisi.
Lancet araştırmasına göre işgal kaynaklı dolaylı ve doğrudan ölümler 600.000’i aşmış olabilir. ABD askeri kaybı 4.500 civarında. İşgal sonunda ülke etnik ve mezhepsel olarak parçalandı, IŞİD‘in doğuşuna zemin hazırlandı.
Haiti 2004: Aristide’in İkinci Kez Devrilmesi
Olay: Başkan Jean-Bertrand Aristide, ABD askerleri nezaretinde ülkeden çıkarıldı.
İddia: Aristide, ABD tarafından “kaçırıldığını” (kidnapped) ve zorla Orta Afrika Cumhuriyeti’ne götürüldüğünü açıkladı. ABD ise bunu “istifa ve tahliye” olarak sundu.
Arka Plan: Aristide’in Fransa’dan 21 milyar dolarlık sömürge tazminatı talep etmesi ve asgari ücreti artırması Batılı güçleri rahatsız etmişti.
Honduras 2009: Darbemsi!
Olay: Başkan Manuel Zelaya ordu tarafından pijamalarıyla karga tulumba uçağa bindirilip sürgüne gönderildi.
ABD Rolü: Dışişleri Bakanı Hillary Clinton, olayı resmen “askeri darbe” olarak tanımlamayı reddederek Honduras’a yardımların kesilmesini engelledi. Sızdırılan e-postalar, ABD’nin Zelaya’nın dönüşünü engellemek için perde arkasında çalıştığını gösterdi.
Libya 2011: Kaddafi’nin Trajik Sonu
Olay: NATO müdahalesiyle Kaddafi rejimi devrildi.
Gerçek Neden: Hillary Clinton’ın sızdırılan e-postalarına göre (Sidney Blumenthal notları), Kaddafi’nin 143 ton altın rezervini kullanarak Pan-Afrikan bir para birimi (Altın Dinar) oluşturma planı, Fransız Frangı’nın (CFA) Afrika’daki hakimiyetini ve ABD dolarının küresel konumunu tehdit ediyordu.
Sonuç: Libya parçalandı, köle pazarlarının kurulduğu bir kaos ortamı oluştu.
Suriye 2012- 2017: Operasyon Timber Sycamore
CIA, Esad rejimini devirmek için muhalif grupları silahlandırdı ve eğitti. Milyarlarca dolarlık silah akışı, bir kısmı radikal grupların (El-Nusra, IŞİD) eline geçen devasa bir karaborsa yarattı. ABD, 2017’de “Operasyon Timber Sycamore” programını sonlandırdı ancak iç savaşın yıkımı kalıcı oldu.
2017–2026: Hibrit Savaş, Yaptırımlar ve Hukuk Yoluyla Müdahale
Son on yılda ABD, maliyetli askeri işgaller yerine; ekonomik yaptırımlar, siber operasyonlar, yargı darbeleri (“lawfare”) ve vekalet güçleri üzerinden “Hibrit Savaş” yöntemlerini benimsemiş görünüyordu. Lityum rezervleri, diplomatik baskılar ve “güvenoyu” süreçleri; yeni dönemin araçları oldu. Askeri botların yerini ekonomik yaptırımlar, yargı süreçleri ve medya operasyonları aldı.
Bolivya Darbesi ve Lityum Savaşı (2019)
Olay: Evo Morales, Amerikan Devletleri Örgütü’nün (OAS) hileli olduğu sonradan kanıtlanan raporu üzerine ordu baskısıyla istifa etti.
Lityum Bağlantısı: Bolivya, dünyanın en zengin lityum rezervlerine sahiptir. Morales, lityumu millileştirmişti. Darbe sonrası Tesla CEO’su Elon Musk’ın Twitter’da “Kime istersek darbe yaparız! Bunu kabullenin” (We will coup whoever we want! Deal with it!) yazması, darbenin ekonomik motivasyonuna dair büyük tartışma yarattı.
Sonuç: Bir yıl sonra halk ayaklanması ve seçimlerle Morales’in partisi (MAS) geri döndü.
Pakistan 2022- 2023: İmran Han ve “Cipher” Krizi
Olay: Başbakan İmran Han güvenoyu ile düşürüldü.
ABD Rolü: The Intercept tarafından yayınlanan sızdırılmış diplomatik kriptoya göre, ABD Dışişleri Bakanlığı yetkilisi Donald Lu, Pakistan büyükelçisine “İmran Han giderse her şey affedilir, kalırsa Pakistan izole edilir” tehdidinde bulundu.
Gerçek Neden: İmran Han’ın Ukrayna Savaşı’nda “tarafsız” kalması ve Rusya’yı ziyaret etmesi. ABD, tarafsızlığı “saldırganlık” olarak kodladı.
Peru 2022: Pedro Castillo’nun Azli
Olay: Solcu Başkan Castillo, Kongre’yi feshetme girişiminin ardından tutuklandı. ABD Büyükelçisi Lisa Kenna (eski CIA ajanı), kriz anında Peru kurumlarına destek vererek Castillo’nun yalnızlaştırılmasında rol oynadı. Castillo’nun yerine gelen Boluarte yönetimi, protestolarda 50’den fazla sivili öldürmesine rağmen ABD tarafından desteklendi.
Gazze ve BM Vetoları
ABD’nin veto gücü, insani krizlerde dahi belirleyici bir siyasi araç olarak kullanıldı. Bu tutum, Washington’un uluslararası alandaki yalnızlığını artırdı.
Gazze 2023- 2025: İsrail’in Diplomatik Kalkanı
Olay: İsrail’in Gazze operasyonları sırasında ABD, BM Güvenlik Konseyi’nde ateşkes çağrısı yapan kararları (Aralık 2023, Şubat 2024, Haziran 2025) veto etti. Bu tutum, uluslararası alanda ABD’nin izolasyonuna ve insani krizin derinleşmesine yol açtı.
Güç Değişiyor, Yöntemler Dönüşüyor
ABD müdahaleciliği, biçim değiştirerek yoluna devam ediyor. Açık işgallerin maliyeti yükseldikçe, hibrit yöntemler öne çıkıyor. Ancak tarihsel veriler net: kısa vadeli “başarılar”, uzun vadede istikrarsızlık ve derin toplumsal yaralar bırakıyor.
Bu dosya, açık kaynaklar, akademik çalışmalar ve gazetecilik arşivlerinden derlenmiştir. (Haftalık Araştırma Servisi)
