“Sevdiğimiz müzik türlerinin geçmişinde, şarkılar kadar ilginç hikâyeler var. Bir gitarist, aradığı sert tonu elde etmek için amfisinin hoparlörünü jiletle kesebiliyor. Bir DJ, kaybolan plağının yerini kendi hazırladığı bir kayıtla dolduruyor. Türkiye’de rock dinleyen gençler, bildikleri türküleri elektro gitar, bas ve davulla yorumluyor. Blues’dan metale, disco’dan techno’ya uzanan bu dosyada, müzik türlerinin çıkış hikâyelerini öncü kayıtlar ve geniş kitlelere ulaşan eserler üzerinden ele alıyoruz. Şarkıların hangi koşullarda yazıldığını ve nasıl benimsendiğini öğrenmek, tanıdık melodileri daha da anlamlı hâle getirebiliyor.” diye söze giren Beyza Cumbul müzik tarihinin derinliklerine dalarak müziğin türlere ayrılan hikâyesinin ardına düşüyor bu kez: Hata, isyan ve tesadüf…
Blues: Gündelik hayatın şarkıları
Blues, 19. yüzyılın sonlarında ABD’nin güneyindeki Afrikalı Amerikalı topluluklarda kişisel deneyimleri öne çıkaran bir söyleyişle gelişti. İş şarkıları, tarlalardaki seslenişler ve dinî ezgiler, türün beslendiği kaynaklardı. Geçim sıkıntısı ve ayrımcılık kadar aşk, arzu, mizah ve yolculuk da sözlere girdi. Blues kelimesi İngilizcede “hüzün, melankoli” anlamına gelse de, müzik her zaman karamsar değildir. Birçok blues şarkısı neşeli, ritmik, alaycı ve dinleyiciyi dans ettirmeye yöneliktir. Sadece hüzne odaklanmak, türün bu dinamik yapısını gözden kaçırmaya neden olur.
Robert Johnson, Delta blues’un en etkili isimlerinden biridir. Delta blues, Mississippi Deltası çevresinde gelişen ve blues tarihinin en önemli damarlarından biri sayılan bir üsluptur.
Johnson 1938’de genç yaşta öldüğünde geniş kitlelerce tanınmıyordu. Eric Clapton’ın Cream ile yaptığı 1968 tarihli Crossroads yorumu ve The Rolling Stones’un 1969 tarihli Love in Vain ile 1972 tarihli Stop Breaking Down yorumları, Johnson’ın şarkılarını yeni kuşaklara taşıdı.
Caz: Birkaç saniyelik solonun ardındaki yıllar
Cazın öyküsü New Orleans’ın dans salonlarından, sokaklarından ve geçit törenlerinden geçiyor. 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başında kentin repertuvarında blues, dinî ezgiler, ragtime ve bando müzikleri vardı. Karayip ritimleri ve Avrupa kökenli çalgı eğitimiyle beslenen müzisyenler, ortak ezgileri doğaçlamalarla işledi. Nefesliler melodiyi süslerken kalabalık dansla katılıyordu.
Caz tarihçisi Lewis Porter, Armstrong’un West End Blues’daki ünlü açılışının bir anda ortaya çıkmadığına dikkat çekmiştir.
Porter, benzer bir trompet girişini Armstrong’un 1924’te Margaret Johnson’a eşlik ettiği Changeable Daddy of Mine kaydında da saptamıştır. Bu benzerlik, o birkaç saniyelik solonun arkasında yıllara yayılan bir gelişim olduğunu düşündürüyor. Ardından Earl Hines’ın piyanosu ve diğer çalgılarla müzik zenginleşmiştir.
Rock’n roll: Gençlerin benimsediği coşku
1950’lerde rock’n roll, rhythm and blues, gospel ve country’den aldığı öğelerle gençleri dansa çağırdı. Afrika kökenli Amerikalı müzisyenlerin söyleyişi ve sahne tavrı, piyanonun ataklığı ve elektro gitar, yeni kuşağın sevdiği müziğin temelindeydi. Plaklar, radyo ve televizyon sahnedeki coşkuyu evlere taşıdı.
Chuck Berry’nin 1958’de yayımladığı Johnny B. Goode’un kahramanı, yeteneğiyle adını duyurmak isteyen genç bir gitarist. Açılıştaki atak motif, sözlerdeki hevesi önceden hissettirmiştir. Berry’den etkilenen gruplar için o gitar cümleleri, kendi şarkılarında da deneyecekleri bir dil haline gelmiştir.
Anadolu rock: Tanıdık türküler, yeni çalgılar
Türkiye’de 1960’larda Batılı grupları dinleyen gençler, bildikleri türküleri elektro gitar, bas ve davulla yorumlamaya yöneldi. Hürriyet’in 1965’te başlattığı Altın Mikrofon yarışması, Türkçe besteleri ve türkü düzenlemelerini Batı çalgılarıyla seslendiren müzisyenlere ve topluluklara alan açtı. Anadolu rock adı altında tanıdığımız Erkin Koray, Barış Manço, Cem Karaca ve Moğollar, repertuvar ve icra seçimlerinde ayrı yollar izledi.
Koray’ın 1974 tarihli Elektronik Türküler albümündeki Cemalim, halk ezgisini uzun düzenlemeler ve saykodelik gitarlarla öne çıkarmıştır.
Manço’nun 1970’te yayımladığı Dağlar Dağlar ise türkü çağrışımları ve akılda kalan melodisiyle sanatçıya geniş bir dinleyici kitlesi kazandırdı.
Gitarın tonu: Sevilen pürüz
Goree Carter’ın 1949 tarihli Rock Awhile’ı, sert gitar ataklarıyla rock’n roll’un erken örnekleri arasında anılır.
İki yıl sonra Jackie Brenston and His Delta Cats adıyla yayımlanan Rocket 88’de ise hasarlı ekipmanın pürüzü kayıtta korunmuştur. Ike Turner’ın topluluğuyla yapılan kayıttaki kirli ton, gitarist Willie Kizart’ın amfisinden geliyordu. Bu örnekler, distorsiyon tarihini tek bir kazaya bağlamak yerine, hem bilinçli ses arayışlarının hem de tesadüfi teknik sonuçların birlikte düşünülmesini gerektiriyor.
The Kinks gitaristi Dave Davies ise daha sert bir ton elde etmek için küçük amfisinin hoparlörünü jiletle kesti. Elde ettiği tonu grubun 1964’te yayımladığı You Really Got Me’de kullandı. Distorsiyon için hasar şart değil: Arızasız bir amfinin çalışma sınırları zorlandığında da temiz ses bozulabilir. Efekt pedalları yaygınlaştıkça donanıma zarar vermeden pürüzün derecesini ayarlamak kolaylaştı.
Heavy metal: Rock’ın karanlık ses arayışı
1960’ların sonunda rock grupları yüksek ses, sert gitarlar ve uzun sololarla denemeler yapıyordu. Birmingham’dan Black Sabbath, blues geçmişine ağır riffler ve ürpertici konular ekledi. Gitarist Tony Iommi, fabrika kazasında parmak uçlarını kaybettikten sonra kendi yaptığı protez parmak uçlarıyla çalmayı sürdürdü. Grubun 1970’te çıkan ilk albümüne adını veren Black Sabbath, heavy metalin öncü parçalarından kabul edilir.
Yağmur ve çanı izleyen ağır riff tekrarlandıkça bekleyiş uzamış, huzursuzluk artmıştır. Iommi’nin resmî sitesinde aktardığı bir anıya göre, bir gazetecinin grubu ‘heavy metal’ diye nitelemesi onu şaşırtmıştı; grup kendi müziği için ‘heavy rock’ ifadesini kullanıyordu. Türün adının yerleşmesinde müzik basınının da payı bulunmuştur.
Punk: Teknik Ustalığın Önüne Geçen İfade
1970’lerin ortasında New York’taki Ramones ve Londra’daki punk grupları, uzun sololara ve büyük prodüksiyonlara kısa, hızlı şarkılarla karşılık verdi. Punk’ın çekici yanlarından biri, müzik yapmak için yıllarca teknik ustalık kazanmayı beklemek gerekmemesi fikriydi. Birkaç akor öğrenmek, arkadaşlarla prova yapmak ve küçük bir sahneye çıkmak yeterli olabiliyordu. Küçük konser mekânları, fanzinler ve bağımsız plaklar da kendi imkânlarıyla üretmek isteyen gençlere alan açtı.
The Damned’in 1976’da yayımladığı New Rose, Britanya punk’ının ilk single’ı kabul edilmiştir.
Arka yüzünde hızlandırılmış bir Beatles yorumu, Help!, vardır. Rock’ın yerleşmiş kalıplarına itiraz eden grubun bir Beatles şarkısını kendi temposuyla yorumlaması da punk’ın geçmişi bütünüyle reddetmekten çok, onu kendi tavrıyla ele alışına iyi bir örnek.
Disco: Dans pistinden gelen karar
1970’lerin New York’unda Afrika kökenli, Latin ve LGBT toplulukların katıldığı özel partilerde soul ve funk plakları çalınıyordu. DJ’ler, kalabalığın sevdiği parçaları tekrar seçerek dansı kesintisiz sürdürmeye çalışıyordu.
Kamerunlu saksafoncu Manu Dibango’nun 1972 tarihli Soul Makossa’sı, disco’nun erken örneklerinden biri olarak kabul edilmiştir. Soul Makossa, David Mancuso’nun The Loft’ta çaldığı kayıtlar arasındaydı. Kulüplerdeki ilgi ve radyo yayınları eserin daha geniş çevrelere ulaşmasına yardım etti.
Giorgio Moroder ve Pete Bellotte, geçmiş dönemlere uğrayan I Remember Yesterday albümünün sonunu geleceğin dans müziğine ayırmıştı. Donna Summer’ın 1977’de yayımlanan I Feel Love’ında, sentezleyici döngüsü vokali taşımıştır. Keith Forsey’nin akustik bas davulu da elektronik düzenlemeye katılmıştır. Parçanın etkisi sonraki yıllarda house ve techno’ya uzanmıştır.
Reggae: Bir dans şarkısından türün adına
Jamaika’da 1960’ların sonunda ska ve rocksteady’yi izleyen reggae, basın ağırlığı ve gitarın kesik vurgularıyla ayırt edilmiştir. Büyük ses sistemleriyle düzenlenen partiler, plakların dinleyiciyle tanıştığı yerlerdi. Aşk, gündelik hayat ve toplumsal meseleler sözlere girerken ritim, daha vokal gelmeden insanı yakalamıştır.
Ska ve rocksteady’den farklılaşan ritim, adını bir dans şarkısıyla duyurmuştur. The Maytals’ın 1968’de yayımladığı Do the Reggay, ‘reggae’ sözcüğünü popülerleştiren erken eserlerden biri kabul edilir. Toots Hibbert’in yazdığı parça bir dans çağrısıydı; şarkının adındaki sözcük zamanla gelişmekte olan müzik türüyle özdeşleşti.
Hip-hop: DJ’in uzattığı birkaç saniyenin açtığı yol
11 Ağustos 1973’te Cindy Campbell, okul dönemi için kıyafet alabilmek amacıyla Bronx’taki 1520 Sedgwick Avenue’nun ortak salonunda bir parti düzenledi. Müziğin başında kardeşi DJ Kool Herc vardı. Herc, dansçıların funk ve soul plaklarındaki ritim bölümlerine ilgisini fark ederek partilerinde bu bölümleri iki pikapla uzatma tekniğini geliştirdi. Mikrofonu alan MC’lerin ritimlerin üzerine söz söylemesi de hip-hop kültürünün gelişen diğer parçalarından biri oldu.
Sokak ve apartman partilerinde yıllarca gelişen bu dil, 1979’da The Sugarhill Gang’in Rapper’s Delight plağıyla çok daha geniş bir dinleyiciye ulaştı. Şarkı hip-hop’ın ilk kaydı değildi; ancak rap’i uluslararası ölçekte görünür kılan ilk büyük ticari hitlerden biri oldu.
Synth-pop: Sesi sıfırdan kurmak
Elektronik ses üretme fikri synthesizer’dan daha eskiye uzansa da, modern synthesizer 1960’ların başında Robert Moog ve Don Buchla’nın birbirinden bağımsız geliştirdiği sistemlerle yeni bir döneme girdi. Bu aygıtlar, müzisyene geleneksel çalgılarda bulunmayan tınıları üretme ve sesi doğrudan biçimlendirme imkânı verdi.
1970’lerin sonunda belirginleşip 1980’lerde yaygınlaşan synth-pop, bu elektronik sesleri kolay hatırlanan melodilerle pop dinleyicisine ulaştırdı. Tuşlu çalgılar gitarın görevini üstlenirken şarkının melodik yapısı korundu.
Gershon Kingsley’nin, hazır bir enstrüman tınısını taklit etmekten çok sesi sıfırdan üretip şekillendirmeye imkân veren Moog synthesizer’la hazırladığı Popcorn, 1969’da yayımlandı. Parçayı uluslararası bir hite çeviren ise Hot Butter’ın 1972 yorumuydu. Vokal içermeyen bu enstrümantal eser, elektronik popun erken ticari başarılarından biri olarak anılır.
House: Kaybolan plağın yerine yeni bir kayıt yapmak
1980’lerin Chicago’sunda DJ’ler, disco ve soul parçalarını gecenin temposuna göre uzatıyor, kesiyor ve sıralıyordu. Ritim makineleriyle hazırladıkları besteleri setlerine eklemeleri, house’un gelişiminde etkili olmuştur.
Jesse Saunders’ın Vince Lawrence’la hazırladığı On & On, 1984’te yayımlanan ilk ticari Chicago house plağı kabul edilmiştir. Saunders’ın The National’a aktardığına göre, setlerinde sık kullandığı Mach imzalı aynı adlı düzenleme diğer plaklarıyla birlikte çalınmıştı. Kaybettiği plağın yerini kendi kaydıyla doldurmaya karar verdi; hazırladığı çalışmayı Jes Say Records etiketiyle bastırdı.
Jamie Principle’ın evde kaydettiği Your Love, plak olarak yayımlanmadan önce Knuckles’ın setlerinde banttan duyuldu. Knuckles, birlikte geliştirdikleri bir versiyonu Power Plant’in DJ kabininde kaydettiklerini anlatmıştır.
Techno: Detroit’in 1980’lerde şekillenen sesi
1990’ların rave geceleriyle tanınan techno’nun kökleri, 1980’lerin Detroit’ine uzanıyor. Juan Atkins ve çevresindeki müzisyenler, dinledikleri funk ve Avrupa elektroniğinden esinlenerek synthesizerlerle denemeler yaptı. Chicago house’uyla benzer cihazları kullanırken kendi üsluplarını geliştirdiler.
Atkins ve Richard Davis’in Cybotron adıyla 1981’de çıkardığı Alleys of Your Mind, ilk techno parçası için anılan adaylardan. A Number of Names’in aynı yıl yayımladığı Sharevari de o tartışmada anılmıştır. Atkins, Reverb söyleşisinde erken çalışmalarını hem electro hem techno diye tanımlamıştır.
Grunge: Nirvana’dan önce Seattle’da vardı
Nirvana 1991’de geniş kitlelerin ilgisini çektiğinde, Seattle’daki bağımsız gruplar punk’ın doğrudanlığıyla metalin ağır gitarlarını yıllardır deniyordu. Küçük konser mekânları ve yerel yayınlarla desteklenen çevrede, birden fazla toplulukta çalan müzisyenler de vardı.
Green River’ın 1985’te yayımladığı Come On Down, ilk grunge plağı diye sıkça anılan EP’ye adını vermiştir. Öncülük, şarkıdan çok yayının bütününe atfedilmiştir. Kadroda daha sonra Mudhoney ve Pearl Jam’de yer alacak müzisyenler de bulunuyordu.
Pop: Dilden dile dolaşan nakaratlar
Rock, soul, disco ve elektronik müzik, farklı dönemlerde pop’un melodilerini besledi. Hangi parçanın geniş kitlelere ulaşacağıysa bestecinin ve yorumcunun seçimi kadar radyo ve televizyonun tercihlerine de bağlı hale gelmişti.
Michael Jackson’ın 1982 tarihli Thriller albümündeki Beat It’te rock gitarı, dans ritmine eşlik etmiştir. Steve Lukather’ın Guitar World’e anlattığına göre Quincy Jones, kaydettiği gitar tonunu fazla güçlü bulup daha küçük bir amfi kullanmasını istemişti. Hedef, rock sevenlerle pop dinleyicisini aynı hitte buluşturmaktı; Lukather da distorsiyonu azalttı.
Parçanın ünlü gitar solosunu ise Eddie Van Halen çaldı. Beat It, Billie Jean ve Thriller için çekilen videolar, şarkıların etkisini büyüttü. Thriller, popun farklı müzik türlerini aynı albümde buluşturabileceğini gösteren en güçlü örneklerden biri oldu.
K-pop: Rap, melodi ve dans
Seo Taiji and Boys’un 1992’de yayımladığı Nan Arayo (I Know), modern K-pop’ın öncü eserlerinden sayılmıştır. Parça, new jack swing ve hip-hop etkili ritimleri Korece rap, melodik nakaratlar ve distorsiyonlu gitarlarla bir araya getirirken grubun breakdance ağırlıklı performansı da müziğin sahnedeki etkisini güçlendirmiştir. Ballad ve trot gibi daha yerleşik tarzların güçlü olduğu Kore müzik piyasasında, Seo Taiji and Boys özellikle genç kuşağa seslenen yeni bir alan açmıştır.
Seo Taiji and Boys’un başarısı, gençlere seslenen müzik ve performans anlayışını daha görünür kıldı. Lee Soo-man’ın 1989’da başlattığı SM girişimi, 1995’te SM Entertainment olarak şirketleşti. Seo Taiji and Boys’un eski üyesi Yang Hyun-suk’un kurduğu YG ve Park Jin-young’un kurduğu JYP gibi eğlence şirketleri de bu gençlik odaklı müzik ve performans anlayışını daha sistemli bir yapıya taşıdı. Vokal ve dans eğitimi, koreografi, grup kimliği ve sahne performansı giderek tek bir hazırlık sürecinin parçaları hâline geldi. Böylece bugün K-pop’la özdeşleşen stajyer/idol sistemi adım adım şekillendi. K-pop günümüzde küresel pazara açılan büyük bir endüstriye dönüşmüş durumda.
Türlerin Ardındaki Hikâyeler
Kesilmiş bir hoparlör, kaybolan plağın yerine hazırlanan yeni bir kayıt, kulüplerde elden ele dolaşan kasetler… Müzik türlerinin geçmişinde, bazen küçük bir ayrıntı yıllar sonra büyük bir hikâyenin parçasına dönüşebiliyor. Sevdiğimiz bir şarkıya o hikâyeyi bilerek dönmek, daha önce fark etmediğimiz bir sesi, tercihi ya da bağlantıyı ortaya çıkarabilir. Belki de sıradaki şarkıyı seçtiren, tam olarak bu meraktır.
KAYNAKÇA
Rolling Stone
Pitchfork
Rock & Roll Hall of Fame
Recording Academy / GRAMMY
Billboard
Guitar World
Library of Congress
Smithsonian Institution / National Museum of American History
U.S. National Park Service
Bob Moog Foundation
Victoria and Albert Museum
Korea.net
KCRW
Reverb
Sub Pop Records
Michael Jackson Resmî Arşivi
Tony Iommi Resmî Sitesi
Robert Johnson Blues Foundation
Mississippi Blues Trail
David Byrne, Müzik Nasıl İşler
Ayrıca sanatçıların, plak şirketlerinin ve kurumların resmî YouTube, Instagram ve diğer sosyal medya kanalları; video, performans, söyleşi ve tarihsel paylaşım doğrulamaları için yardımcı kaynak olarak kullanılmıştır.
Vikipedi / Wikipedia, Cross Road Blues, West End Blues, Johnny B. Goode, Dağlar Dağlar, Do the Reggay, Soul Makossa, New Rose, Come On Down ve benzeri kayıtların tarih ve diskografi ayrıntılarının karşılaştırmalı kontrolünde yardımcı kaynak olarak kullanılmıştır.
